Het was van 2018 geleden dat ik een boek op Goodreads nog eens 5 sterren gaf. Toen was die eer weggelegd voor Anne Carson’s ‘Autobiography of Red’ (lees dat boek!!), nu werd ik weggeblazen door Close to the Knives van David Wojnarowicz. David wie? Ik denk dat ik de eerste keer over hem hoorde enkele jaren geleden op de instagrampagina van Patti Smith, en een vriend van Patti is ook een vriend van mij. Veel wijzer werd ik ondertussen niet. Af en toe dook er onder de hashtag wojnarowicz een foto op. Ik wist dat hij een kunstenaar was die ten onder was gegaan aan AIDS en die zich in dezelfde kringen bewoog als Keith Haring, Basquiat, Patti Smith en anderen die het mooie weer maakten in New York City in de jaren tachtig. Verder bleef hij een naam die vaag bekend klonk, maar waarvan ik geen kunstwerk kon benoemen of herkennen.

Op zaterdag 5 augustus, dag zoveel van mijn vakantie, regende het pijpenstelen in Liverpool. Gelukkig was er een bijhuis van de Tate waar we even konden ontsnappen aan de dreinende regen. Op het einde van ons bezoek gingen we nog iets drinken in het café en kon ik de shop niet doorkruisen zonder een boek te kopen. Het lag ergens tussen de feministische boeken, ik vermoed omdat Olivia Laing ‘Close tot he Knives’ van een inleiding heeft voorzien. Toen we een dag of twee later nog eens in hetzelfde café verzeild geraakten was het nergens meer te vinden. Maar die zaterdag werd ik dus voor een 10.99 £ eigenaresse van mijn exemplaar.

Ondertussen weet ik dat Wojnarowicz een alleskunner was: hij fotografeerde, filmde, maakte collages, schreef scripts en ook boeken. Close to the Knives bevat zijn memoires. De ondertitel is ‘A Memoir of Desintegration’, en je weet niet of dat slaat op de auteur die zijn einde voelde naderen of op het politieke en het socio-economische landschap van de US of A dat in dit boek genadeloos gedissecteerd wordt.

Ed Wojnarowicz, de vader van, is een gewelddadige alcoholicus die zijn kinderen en zijn vrouwen martelt en misbruikt. Het is voor David een eerste kennismaking met de hypocrisie van de Amerikaanse maatschappij: alles gebeurt onder de blikken van de buren in een suburbiaanse hel, maar zolang het gras in de voortuintjes netjes gemaaid blijft is er niets aan de hand. (Ik schrijf hier Amerikaanse maatschappij, maar dit soort voorvallen beperkt zich natuurlijk niet tot de VS). Bovendien worstelt de jonge David al als jong kind met zijn seksualiteit: als homo wordt hij al vroeg geconfronteerd met de pervasieve homofobie van alles en iedereen die hem omringt. ‘Faggot’ is een scheldwoord dat al gebruikt wordt op de speelplaats in de lagere school, en intuïtief weet David dat het label gevaarlijk is.

And I grew up living a schizophrenic existence in the family and in a social structure where every ad in every newspaper, tv and magazine was a promotion for heterosexual coupling sunlit muscleheads and beach bunnies. And in every playground, invariably, there’s a kid who screamed FAGGOT!, in frustration at some other kid and the sound of it resonated in my shoes, that instant solitude, that breathing glass wall no one else saw.

Later verhuist David met zijn moeder naar New-York, maar om onduidelijke redenen belandt hij al gauw op de straat. Hij houdt zich in leven door middel van prostitutie en kleine criminaliteit tot hij op zijn zeventiende toch ergens opgevangen wordt en in een structuur terechtkomt die hem toelaat een leven en een loopbaan als kunstenaar uit te bouwen in de levendige New-Yorkse underground artscene van eind jaren zeventig en tachtig. En dan grijpt de AIDS-epidemie in de queer community om zich heen.

Wojnarowicz beschrijft zijn woede, zijn onmacht. Hij ziet tientallen vrienden en kennissen bezwijken aan het virus terwijl de kerk en de Amerikaanse regering weigeren om correcte preventiemaatregelen te nemen, condoomgebruik aan te moedigen. Onderzoek te doen naar mogelijke geneesmiddelen. Eens te meer worden hij en zijn gemeenschap verstoten door politici en kerkelijke gezagsdragers. Wie zich aan homoseks waagt verdient het om te sterven, dat is zowat de boodschap.

De razernij is tastbaar in het boek. Wojnarowicz weigert het makke schaap te zijn dat zich braafjes richting slachtbank laat leiden. In essays, dagboekfragmenten, visioenen en droomlandschappen nagelt hij de maatschappij waarin hij leeft aan het kruis.

Verwacht je echter niet aan voorgekauwde activistenpraatjes, want anders had ik het boek al gauw met een grote boog de vuilbak in gekieperd. Wojnarowicz is overduidelijk beïnvloed door de schrijvers van de beatnik-generatie. Maar daar waar die toch vooral de blik op hun eigen navel gericht hielden is die van Wojnarowicz naar buiten gericht. Hij legt het verband tussen zijn eigen lot en het maatschappelijke weefsel. Hij heeft het – in 1991 al – over het gebrek aan diversiteit in de media, het ontbreken van elke voorstelling van relatievormen die niet in het heteroseksuele monogame plaatje passen. In onwaarschijnlijk krachtige taal laat hij de lezer voelen waarom die eenduidige voorstelling van relatievormen, ideeën, visies, kunstvormen en gedachten gevaarlijk zijn, hoe ze de illusie bestendigen van een monolithische natie en hoe alles wat afwijkt afgedaan wordt als subversief, gevaarlijk, te mijden en uiteindelijk te vernietigen.