Het was weer tijd voor de PISA-resultaten vorige week en het stond in de sterren geschreven dat de resultaten niet goed zouden zijn. Nochtans staat er in mijn cursus logica dat geen enkel verstandig mens in astrologie gelooft. Die uitspraak moet ik dan formaliseren volgens het systeem van de predicatenlogica door allerlei ingewikkelde symbolen achter elkaar te zetten. Meestal zet ik de verkeerde achter elkaar, maar je kunt niet alles hebben.

Soit, PISA dus. Wees gerust, ik zal jullie niet vervelen met de zoveelste mening over waar het allemaal verkeerd liep en wie er allemaal boter op het hoofd heeft. Ik zal het ook niet hebben over meetmethodes of wat de PISA-resultaten nu precies aantonen of wat er eigenlijk helemaal niet uit af te leiden valt. Wie de materie een beetje volgt heeft dat al allemaal gelezen en heeft bij sommige stukken instemmend geknikt en bij andere hoofdschuddend de afkeuring laten blijken. Wat me wel interesseert is de roep naar een kennisrijk curriculum en waarom dat belangrijk is.

Het adagium ‘Kennis is Macht’ wordt aan Francis Bacon toegeschreven (niet de schilder, kijk daar begint het al!), Wat mij betreft wordt die leuze in eerste instantie veel te eng geïnterpreteerd. Als jij iets weet wat iemand anders niet weet, kun je daarmee macht uitoefenen over iemand anders, mensen manipuleren of betere beslissingen nemen die je verder brengen in het leven. Dat klopt natuurlijk: als je over inside information beschikt waardoor je weet dat een bepaald aandeel gaat stijgen of zakken kun je daar financieel je voordeel mee doen. We laten even buiten beschouwing dat handel met voorkennis illegaal is, het gaat om het voorbeeld. Kennis nastreven om er je invloed mee te vergroten of hoger op de sociale ladder te klimmen, daar is natuurlijk niets mis mee. We hoeven niet allemaal in de modder te blijven wroeten om puur en integer te blijven.

Kennis van de wereld rondom je stelt je ook in staat om jezelf te duiden in tijd en in ruimte. Zorgt ervoor dat je beter begrijpt wat je plaats is in het grotere geheel, wat er achter je ligt en hoe je eventueel de toekomst kunt vormgeven. Let wel, ik pleit hier niet voor een verering van de Grote Tradities en geneuzel over onze Joods-Christelijke samenleving, laat staan een oproep om de Orde van de Tempeliers terug in het leven te roepen. Nee, je hebt geschiedenis nodig om te begrijpen waarom je land er uitziet zoals het eruitziet of waarom het functioneert zoals het functioneert. Wie een elementair begrip heeft van de politieke stelsels en weet welke beslissingen waar worden genomen zal ook beter kunnen wegen op dat proces. Door bijvoorbeeld in het stemhokje slimme keuzes te maken of op de ‘juiste’ manier aan burgerparticipatie te doen. Voor wie de politiek een brij is van gezichten die op affiches staan te blinken met een wervende slogan erbij voelt zich allicht vaker machteloos of gefrustreerd omdat men het politieke proces vooral moet ondergaan. Daarna kan men zijn toevlucht nemen tot de verzuchting dat het allemaal zakkenvullers zijn en voor een partij stemmen die belooft dat het allemaal gemakkelijk op te lossen is als er geen vreemdelingen of rijkerds zouden zijn.

Ooit vertelde een vriend die lesgeeft op een school voor leerlingen met een verstandelijke beperking hoe angstig die kinderen werden als ze nieuws hoorden of zagen. Een bombardement op een stad in het Midden-Oosten is al aanleiding tot paniek omdat ze niet kunnen beseffen dat die gebeurtenissen zich duizenden kilometers verder afspelen. Een gebrek aan kennis leidt zo tot onrust en angst omdat men de impact van ontwikkelingen veraf of nabij op het eigen leven niet goed kan inschatten.

Kunst wordt vooral geapprecieerd of niet voor esthetische kwaliteiten. Een beeld of een schilderij wordt mooi of lelijk gevonden, en daarmee is de kous af. Wie beeldende kunsten kan plaatsen in een bepaalde context kijkt anders, ontdekt andere zaken en krijgt er in een museum of op een tentoonstelling een rijkere ervaring voor in de plaats. Dàt is wat kennis voornamelijk doet: verbanden leggen, patronen ontdekken en voorbij de oppervlakkigheid gaan.

Ik ben zelf maar zijdelings bij het onderwijs betrokken, maar ik merk dat studenten en leerlingen het bijzonder moeilijk hebben om hun gedachten coherent en logisch gestructureerd te verwoorden. Dat gaat ver voorbij regels van spelling of grammatica. Onlangs stuurde een collega mij enkele zinnen door van een student. De opdracht was om uit te leggen waarom een bepaald werkstuk op deze of gene manier was aangepakt. Er was werkelijk geen touw vast te knopen aan de uitleg. Dat is iemand die in het hoger onderwijs studeert en later aan klanten of werkgevers zal moeten duidelijk maken waarom een ontwerp er zo of niet zo uitziet.

De infantilisering heeft zich denk ik eerst in de maatschappij doorgezet en heeft pas in een later stadium het onderwijs bereikt. Kinderen worden dom en dwaas gehouden met Bumba en K3, maar ze vinden het wel leuk. In plaats dat jongeren in het middelbaar voorzichtig beginnen aan ‘echte’ literatuur worden ze nu eerst nog een paar jaar zoet gehouden met kinderlijke YA-gedrochten.

Soit, dit is geen doorwrocht essay. Enkel wat losse gedachten, verzameld tijdens een zeldzame lunchpauze die niet werd opgeslokt door een vergadering.