Gisteren zag ik eindelijk ‘All the beauty and the bloodshed’, de documentaire over het leven van fotografe en activiste Nan Goldin. Helemaal in het begin ervan maakt ze een interessante opmerking over de herinnering en het verhaal dat ervan gemaakt wordt.

“It’s easy to make your life into stories. But it’s harder to sustain real memories. (…). the difference between the story and the real memory. The real experience has a smell and is dirty, and is not wrapped up in simple endings. The real memories are what affects me now.

Op LinkedIn zag ik iemand beweren dat het aantal vacatures waarin de vaardigheid ‘storytelling’ belangrijk is het afgelopen jaar vertienvoudigd is. Ons brein houdt van verhalen, ze laten ons toe deel uit te maken van iets dat we zelf niet hebben beleefd. Ik zag ooit een TED-talk waarin een man beweerde dat verhalen over een bepaalde gebeurtenis dezelfde hersengebieden activeren als wanneer je er zelf midden in zou gezeten hebben. Geen idee of het ook werkelijk waar is, maar het is een mooi verhaaltje.

In de online jungle is het voor bedrijven, politici en organisaties en nooit aflatend gevecht om aandacht. Storytelling leent zich daar uitstekend toe en voor iemand die een beetje talent heeft is het ook vrij makkelijk aan te leren. Analyseer literatuur of films en je merkt dat hetzelfde patroon heel vaak opduikt: er is een hoofdpersonage (de held of heldin) die geïntroduceerd wordt en die zich met een uitdaging geconfronteerd ziet. De wereld moet gered worden, bijvoorbeeld. Dat verloopt natuurlijk niet van een leien dakje en er komt een moment waarop het er echt helemaal niet goed uitziet. Na deze climax die ons op het puntje van onze stoel doet zitten volgt er gelukkig een ontknoping of een plotwending en kunnen we genieten van een happy ending. Als je dan nog gebruik maakt van herkenbare personages die een beetje op ons lijken en zich geconfronteerd zien met dezelfde emoties die we allemaal herkennen, dan is de kans groot dat je je publiek helemaal mee hebt.

Maar zoals Goldin zegt in het begin van haar documentaire: het verhaal over de jacht is niet hetzelfde als de jacht zelf. Die is niet enkel spannend, maar ook vermoeiend, uitputtend, gevaarlijk en soms pijnlijk. Het enthousiasme voor een oorlog waarbij jonge mannen (en tegenwoordig ook vrouwen) goedgezind richting front vertrekken begint altijd met een verhaal over een vaderland dat tegen een vijand verdedigd moet worden. De waarden en normen die in gevaar zijn en de barbaren die onze cultuur bedreigen. Eenmaal ter plekke is er kou, honger, ontbering, ellende, pijn en dood. Het heldendom is een medaille die op de borst gespeld wordt nadat je arm er is afgeschoten.

Storytelling is voor bedrijven en politici een manier om de dingen mooier te maken en de onfrisse kantjes weg te moffelen. Dat is natuurlijk niet nieuw, we doen dat al sinds het begin der tijden. Begrijp me niet verkeerd: storytelling op zich is het probleem niet. Een goed verhaal kan evengoed ingezet worden om onze empathie voor vluchtelingen of chronisch zieke mensen op te wekken, en gelukkig gebeurt dat ook.

Maar al te vaak wordt storytelling gebruikt als ontsmettingsmiddel om alles wat onfris is van een laagje bladgoud te voorzien. De Sacklerfamilie – die verantwoordelijk is voor de opioïdencrisis in de VS – profileerde zich jarenlang als weldoener in de academische en kunstwereld. De meest prestigieuze musea ter wereld werden royaal bedeeld met fondsen, zodat ze een verhaal konden vertellen van wilde weldoeners. Hun naam prijkte op vleugels en galerijen.

Goldin kreeg Oxycontin voorgeschreven toen een jaloers vriendje haar gezicht in elkaar timmerde. Ze beschrijft hoe ze vrijwel onmiddellijk verslaafd werd en van snuiven jarenlang haar hoofdberoep maakte. Zoals Goldin zijn er honderdduizenden anderen, en de film volgt in hoofdzaak de acties die een groep activisten onderneemt om de Sacklers op de één of andere manier verantwoordelijk te houden voor de ravage die hun medicijnen en de storytelling er rond aanrichten. (ik daag je uit om de Wikipediapagina over Oxycodone eens te lezen)

Of het lukt? Zonder al te veel te verklappen: bwoa.

In de verhaallijn krijgen we ook het levensverhaal van Goldin mee. Een typisch product van de New-Yorkse art-scene van de jaren ’80. Haar foto’s documenteren de morsige levens van een gay en queer gemeenschap aan de rand van de maatschappij. Die vertoont ze in slideshows die even smoezelig zijn als hun levens zelf. Als het gaat over de ravage die AIDS in die tijd aanricht zien we ook beelden van een heerlijk woedende David Wojnarowicz, waarover ik een hele tijd terug ook al schreef – ‘Close to the Knives‘.

Wat mij het meeste trof was haar persoonlijke verhaal (ook een techniek in storytelling natuurlijk: maak het zo persoonlijk mogelijk, daar smullen we van). Geboren in een typisch middenklasse gezin in de jaren ’50 ervaart ze al heel snel het verstikkende voorstedelijke en kleinburgerlijke milieu. Haar oudere zus Barbara pleegt op jonge leeftijd zelfmoord. ‘All the beauty and the bloodshed’ is een quote die Goldin terugvindt in de psychiatrische rapporten over haar zus. Pas heel laat in de film komen we te weten dat de moeder van de meisjes jarenlang zelf slachtoffer was van seksueel misbruik. Dit onverwerkte trauma wordt in een andere vorm doorgegeven aan de volgende generatie, maar zorgt wel voor het ontzettend mooie citaat waaraan de documentaire wordt opgehangen.